Mü'minûn 23:80
Kısa bir ayet ama dört kozmik-insani olayı yan yana dizer: diriltme, öldürme, gece, gündüz.
وَهُوَ ٱلَّذِى يُحْىِۦ وَيُمِيتُ وَلَهُ ٱخْتِلَـٰفُ ٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ
Ve O, yaşatan ve öldürendir; gecenin ve gündüzün değişmesi O'nun eseridir. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?
Mü'minûn 23:80 · Meal: Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır
Tasvir
Sonra tek bir kapanış: "efelâ ta'kilûn" — hâlâ akıl etmiyor musunuz? Ayet kurduğu çift ikileminde insanın kendi varlığını ve evrenin ritmini aynı sorunun altına koyar: doğumla ölümün arasındaki dönüşüm ile gündüzle gecenin arasındaki dönüşüm yan yana anılır. Kelime "ihtilâf" — "arka arkaya gelmek, birbirinin yerine geçmek" — hem biyolojik nesillere hem astronomik ritme uyar.
İlim
Biyolojik yaşam döngüsü — doğum, büyüme, ölüm ve organik maddenin yeniden minerallere dönüşmesi — ekosistem ekolojisinin temel kavramlarındandır; bir organizmanın artıkları ayrıştırıcı mikroorganizmalar aracılığıyla yeni organizmalara malzeme olur. Gece-gündüz döngüsü Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünden kaynaklanır ve canlıların sirkadiyen (≈ 24 saatlik) biyolojik iç saatini düzenler.
Tefsir
Râzî bu ayetteki "ihtilâf" kelimesini özellikle inceler — ihtilâf, bir şeyin yerine ondan farklı bir şeyin gelmesidir; gündüzün yerine gündüz değil, gece gelir. Aynı mantık insan nesilleri için de geçerlidir. Ayet tefekkür için bir sınav sunar: aynı anda hem kendi ömrüne hem göğe bakabilen zihin, aynı imzayı ikisinde de görür.
Kaynaklar
Tefsir: Fahreddin er-Râzî · Mefâtîhu'l-Gayb.